Om een vorm of reliëf te creëren kun je in de oven gebruik maken van een mal, waar het glas in of overheen gevormd wordt. Hierbij heb je de keuze uit diverse materialen. Er is tegenwoordig een heel scala van standaard mallen te koop voor de glasfuser, van hoogwaardig keramisch materiaal en roestvast staal. Maar de gevorderde fuser wil steeds meer eigen iden­titeit aan zijn/haar werken geven, dus het creëren van je eigen mal is ook een uitdaging die bij het vak hoort. Dit kan met diverse materialen, waarvan we verderop enkele uitgebreider zullen bespreken.

 

De meest gebruikte materialen voor mallen zijn;

1. Keramiek / aardewerk
2. Roestvast staal / ijzer
3. Losmiddel
4. Keramisch vilt
5. Ceraboard
6. Fibrefrax
7. Gips
8. Gasbeton

 

Sommige malmaterialen die je in een oven wilt
gebruiken, moeten worden ingebrand met een bepaald losmiddel. Het doel hiervan is om een laag op de mal te laten hechten die ervoor zorgt dat het glas later niet vast gaat zitten aan de mal. Dit inbranden van materiaal dient te gebeuren op een temperatuur die minimaal 20 graden hoger is dan de maximale gebruikstemperatuur van de mal dus dat is meestal ergens tussen 670°C en 700°C.

Daarnaast is het een uitdaging voor iedereen om te experimenteren met andere materialen, om te zien welke mogelijkheden tot welke resultaten leiden. Voorwaarde is dat het materiaal hittebestendig is en niet teveel uitzet tijdens verhitting. Een speurtocht door de keukenkastjes levert vaak al verrassende vormen op!

1. Keramiek / aardewerk

Keramiek is een vaak toegepaste materiaalsoort voor het slumpen van glas. Er zijn vele standaard mallen te koop die bijzonder lang meegaan. Een dergelijke mal hoef je alleen lichtjes te bepoederen of in te smeren met losmiddel waarna hij vervolgens probleemloos kan worden gebruikt. Het aanbrengen van losmiddel moet wel zorgvuldig gebeuren. Elke onregelmatigheid, dus ook alle grove “klontjes” zullen als afdruk in het glas terugkomen. Het achtergebleven poeder kun je na het stoken weer gebruiken voor een volgende stook. Je kunt eventueel ook de mal insmeren met losmiddel dat is aangemaakt met water, voor een gladder resultaat.

 

[ foto mallen 1201 ]

 

 

 

 

 

[ foto werkstuk uit mal 1202 ]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Verder zijn bestaande aardewerk potten en schalen ook als mal te gebruiken, zelfs de standaard bloempotjes van de tuinkwekerij zijn heel geschikt. Denk wel aan de stelregel dat je glas in principe in keramiek slumpt en niet eroverheen. Wil je bijvoorbeeld glas over een bloempotje heen slumpen dan kan dat wel, maar omwikkel het potje dan eerst met vilt van minimaal 3 mm dik, zodat er een speelruimte ontstaat voor de krimp van het glas.

 

Ook is het heel goed mogelijk om zelf een mal te maken van klei. Er zijn gespecialiseerde zaken voor keramisten, waar je je kunt laten voorlichten over de keuze van de klei, want die is in bijzonder veel varianten te krijgen. De ene soort bevat meer chamotte dan de andere en hoe meer chamotte er in zit, hoe meer de mal uitzet tijdens het stoken. Kleisoorten met meer kwarts geven een gladder resultaat. Het maken van een mal van klei vraagt nog wel de nodige ervaring en voor wie er geen ervaring mee heeft, is het aan te raden om advies bij een keramist te vragen of een basiscursus keramiek te volgen. Het belangrijkste is dat de klei geen luchtbelletjes mag bevatten want dan zal hij snel gaan breken. Een kleimodel moet ook erg lang drogen, soms zelfs enkele weken, alvorens het gebakken mag worden. Verder moet je ook weten op welke temperatuur de klei “biscuit”-gebakken moet worden. Dit gegeven vind je op de verpakking of vraag het anders aan de leverancier. Meestal moet de klei worden gebakken op een temperatuur tussen 900°C en 950°C. Indien je dit in je eigen glasoven wilt doen, dien je je wel te realiseren dat het bakken van klei de oven sterk zal vervuilen! Daarom zul je na zo’n stook nog een keer een lege oven moeten opstoken naar 900°C, met veel ventilatie, om dit vuil eruit te stoken. Daarom is het prettiger als je elders een gelegenheid hebt om de klei in een echte keramiekoven te stoken.

 

 

 

Voor alle vormen van klei-gebaseerde mallen geldt dat een langzame opwarming vereist is, omdat er anders een risico bestaat dat de mal breekt. Nu weet je inmiddels dat bij het slumpen de opwarmtijd sowieso al langer is dan bij het fusen, maar het is verstandig deze trage opwarming door te zetten tot 570°C. De klei zet namelijk het meeste uit tussen 550°C en 565°C dus het is zaak om niet te snel door dat punt heen te stoken, zeker als je een mal van wat mindere kwaliteit hebt die je toch heel wilt houden.

2. Roestvast staal / ijzer

Elke vorm die je vindt in roestvast staal kan als mal worden gebruikt in de glasoven en geeft in elk geval een mooi glad resultaat. Ook gewoon ijzer kan worden gebruikt, ware het niet dat ijzer natuurlijk veel sneller roest, met als neveneffect het loslaten van metaalschilfertjes die je oven bevuilen. Aluminium is niet geschikt als malmateriaal want dit heeft een zeer laag smeltpunt. Roestvast staal is dus altijd het beste. Om rvs te beschermen tegen roest (jawel, ook rvs zal op termijn gaan roesten door de hoge temperaturen in een glasoven) kun je het voorzien van een laagje Boron Nitride. Dit chemische middeltje wordt als een dikke vloeistof geleverd (vrij duur) en dient aangemaakt te worden met gedestilleerd water tot er een dunne, melkachtige vloeistof ontstaat die klontvrij moet zijn. Het dient aanbeveling om het mengsel te zeven voor gebruik, zodat je zeker weet dat er geen klontjes meer inzitten. Ontvet het metaal goed en smeer de mal met een brede, zachte kwast helemaal in (ook de onderkant!) en stook de mal gedurende een half uur op 700°C.

 

Er zijn diverse mallen voor mooie schalen te koop van een hoogwaardige kwaliteit rvs maar bedenk ook dat er volop rvs onderdelen te vinden zijn in de keuken, werkplaats of afvalcontainer van een metaal­verwerkend bedrijf. Door diverse onder­-
delen te combineren kun je vaak de leukste vormen creëren. Houd wel rekening met de krimp van
metaal, die is groter dan die van glas dus gebruik
metaal bij voorkeur om glas óverheen te slumpen, ofwel maak gebruik van ovenvilt als tussenlaag.

 

Gelijkmatig insmeren met boron Nitride

 

3. Losmiddel

Losmiddel in de vorm van poeder kan ook worden gebruikt om extra reliëf te maken. Het kan extreem dik op de ovenbodem worden gestrooid, waarna je met je vingers of een stuk gereedschap strepen en patronen in de massa kunt maken. Ook kun je het met water aanmaken tot een dikke brei, die je op een ovenplaat of ovenbodem aanbrengt en er vormen in drukt. In dat geval moet het losmiddel wel goed droog zijn alvorens je het glas erop gaat fusen dus het beste is om je constructie eerst een paar uur “droog te stoken”.

4             Keramisch vilt

Keramisch ovenvilt is een vezelmateriaal, opgebouwd uit een soort keramische deeltjes in combinatie met een bindmiddel, net zoals bijvoorbeeld ook bij glasfiber het geval is. Het is verkrijgbaar in diverse diktes en heeft een vrij ruwe structuur, Het is bedoeld voor meervoudig gebruik en kan behalve als losmiddel ook worden gebruikt voor het maken van reliëf en mallen. Je kunt het vilt met een schaar makkelijk in vormen knippen en het glas over de vormen leggen zodat het glas die vormen zal overnemen.

 

 

 

 

 

Wanneer vilt een of meer keer is gebruikt, wordt het wat zachter en losser van structuur. Dan kun je het heel goed gebruiken om modellen van te maken, door eenvoudige vormen te maken van gestapeld en samengeknepen vilt. Eventueel kun je het wat vochtig maken om nog wat beter te kunnen modelleren. Ovenvilt kan ook gebruikt worden als hulpmateriaal tijdens buigen en slumpen van glas in de oven. Om bijvoorbeeld hoeken die niet te snel mogen zakken, te ondersteunen of ruimtes af te bakenen waar het glas niet mag inzakken.

 

Keramisch vilt dient vóór gebruik altijd eerst te worden uitgebrand om het bindmiddel te verwijderen. Tijdens deze stook zal het materiaal eerst zwart worden door de verbranding van het bindmiddel maar na afloop is die zwarte toplaag geheel verdwenen. Zorg tijdens deze stook voor goede ventilatie van de ruimte, aangezien het een onaangename lucht zal veroorzaken die ook niet geheel gezond is te
noemen.

 

5. Ceraboard

Ceraboard of “fibreboard” is in feite een brandvrij isolatiemateriaal en lijkt een beetje op zachtboard. Het is in diverse diktes verkrijgbaar en kan prima worden gebruikt om mallen van te maken. Je kunt het met een zaag in de gewenste vorm krijgen en kunt het glas eroverheen laten buigen, of erin laten zakken. Het materiaal is grof van oppervlak, maar met bijvoorbeeld een vijl en schuurpapier is het opper­vlak redelijk glad te maken. Om beschadigingen te voorkomen kun je een ceraboard mal ook met een verhardingsmiddel insmeren, wat vervolgens uitgestookt moet worden op 650°C. Het kan ook prima zonder verharder worden gebruikt en het hoeft niet met een losmiddel worden behandeld.

6. Fibrefrax

Fibrefrax is een zacht soort isolatiemateriaal, wat ook nog in glooiende vormen te zetten is. Het is in diverse diktes verkrijgbaar en kan prima worden gebruikt om mallen van te maken. Je kunt het met een mesje in de gewenste vorm snijden en kunt het glas erover heen laten buigen, of erin laten zakken. De structuur is erg grof. Het voordeel van zowel ceraboard als fibrefrax is dat het lichtgewicht materiaal is dat weinig warmte vasthoudt en vrijwel niet uitzet tijdens de verhitting.

7. Gips

Je kunt er ook voor kiezen om zelf een mal te maken van modelgips. Dit vergt de nodige handigheid en je zult de nodige troep in je atelier moeten accepteren maar je bent dan wel vrij om elke vorm te maken die je wilt. Deze mallen zijn bedoeld en geschikt voor eenmalig gebruik. Het is belangrijk om de opwarmsnelheid bij een gipsmal tot ongeveer 670 graden laag te houden, zodat het risico op breuk tijdens het stoken minimaal is.

Het gipspoeder moet worden vermengd met kwarts en chamotte, Welke verhouding je daarbij kiest, hangt af van de toepassing van de mal. Een richtlijn voor het maken van een mengsel voor eenvoudige mallen is: 2 delen gips, 2 delen kwarts en 1 deel
chamotte.

Wat de vorm betreft ben je met gips natuurlijk helemaal vrij om te maken wat je wilt. Om van gips een model te maken zoals je met klei kunt doen, is
natuurlijk erg moeilijk. Makkelijker is om een
bestaande vorm te zoeken die je aanspreekt en daar gips in of over te doen. Op die manier kunnen alle materialen als basis dienen voor een gipsmal, of het nu plastic, steen of willekeurig welk materiaal dan ook is. Meer aanwijzingen voor het maken van mallen op basis van gips vind je in hoofdstuk 13.

8. Gasbeton

Gasbeton is goedkoop, overal verkrijgbaar en een handige materiaalsoort om in de oven te gebruiken als ondersteuning van ovenplaten en slumpvormen. Je kunt bijvoorbeeld van gasbeton vormen zagen en er ovenvilt overheen leggen, of het glas rechtsreeks op een mal van gasbeton laten zakken. Bedenk wel dat er gassen in zitten die tijdens het stoken de oven kunnen vervuilen, dus zorg voor voldoende ventilatie.

In hoofdstuk 7 wordt onder andere uitgelegd welk type mal het beste gebruikt kan worden voor de verschillende toepassingen.

Ontluchtingsgaatjes

Zoals ook beschreven in hoofdstuk 7 moet er onderin de wat diepere mallen altijd kleine gaatjes zitten zodat lucht die zich ónder het glas bevindt, kan ontsnappen tijdens het slumpen in de mal. Als je zelf mallen maakt van klei of gips, dan moet je er
natuurlijk rekening mee houden dat je die gaatjes erin maakt, op het diepste punt van de vorm. Indien je een vorm hebt met een vlakke, diepe bodem, moeten de gaatjes in de hoekjes van de bodem komen, dáár waar het glas als laatste de malvorm zal raken. 2 à 3 gaatjes met een diameter van 2 mm is voldoende. Als het stookproces goed (dus langzaam) verloopt dan zal het glas niet zacht genoeg zijn en niet lang genoeg op een hoge temperatuur gehouden worden om in de gaatjes te zakken, dus wees niet bang voor afdrukken in het glas. Als je achteraf wél de gaatjes afgebeeld ziet in je werkstuk (als kleine bobbeltjes dus) dan heb je ongetwijfeld een veel te hoge temperatuur aangehouden tijdens het slumpen.

Samenvattend kun je stellen dat veel materialen geschikt zijn als mal voor het slumpen van glas, hetzij kant-en-klaar hetzij als component voor een samenstelling. In feite kan alles wat een hitte van zo’n 700 graden kan weerstaan, als mal dienen. Denk dan niet alleen aan een enkele vorm die het glas kan overnemen, maar probeer de onderdelen te combineren, eventueel met keramisch vilt als tussenligger, en probeer een aantal dingen uit. Veel materialen zullen een losmiddel nodig hebben om te voorkomen dat het aan het glas vastplakt. Vergeet dan nooit om losmiddelen en eventueel ander vocht op het materiaal goed te drogen alvorens het te gaan gebruiken. Verder zijn sommige materialen geschikt voor gedetailleerde ondergrond, andere zullen alleen grove sporen achterlaten op het glas, dat is allemaal leuk om zelf te gaan ontdekken. Tot slot nog het advies om altijd goed na te gaan of er zich lucht onderin een vorm kan verzamelen die een “ontsnappingsroute” nodig heeft, die je dan zult moeten maken.